Thánh địa Mỹ Sơn

+ Lịch sử vương quốc Champa
Từ khoảng 2000 năm trước suốt dọc từ dải đất miền Trung đến tận vùng Đồng Nai của miền Nam Trung bộ Việt Nam xuất hiện bộ tộc người Champa. Các thư tịch khảo cổ học cho chúng ta thấy địa bàn phân bố của tộc người Champa trùng với địa bàn phân bổ của văn hóa Sa Huỳnh là một nền văn hóa phát triển từ khoảng 4000 năm trước Công nguyên đến thế kỷ thứ I sau Công nguyên. Bên cạnh đó, các thư tịch cổ Trung quốc ghi nhận sự gia đời nhà nước Chãmpa đầu tiên hình thành vào khoảng thế kỷ II sau Công nguyên dưới tên Lâm Âp . Như vậy về trục thời gian, văn hóa Champa là có thể một sự kế tiếp của vãn hóa Sa Huỳnh cổ đại. Tên gọi Champa xuất hiện trong vãn bia ớ Mỹ Sơn từ vào khoảng nãm 657 – 658 và trong vãn bia Khmer vào khoảng năm 668. Theo các bia ký đó thì vương quốc Champa đã vương đến tận bờ sông Mekong (Trần Bá Việt 2007).
Dưới ảnh hưởng của nền vãn minh Ấn Độ thông qua con đường giao thương hàng hải, vương quốc Champa sử dụng một cơ cấu chính trị liên bang, một vương quốc được tạo thành từ nhiều tiểu quốc (mandala), giống các vương quốc miền Nam An Độ. Đến thời điểm hiện tại, các tài liệu sử học cho thấy sự tồn tại của ít nhất 5 tiểu quốc trong vương quốc Champa. Đây là một mô hình chính trị phổ biến trong vùng Đông Nam Á vào thời điểm đó (Trần Kỳ Phương, 2002). Sự thần phục của các tiểu quốc dựa trên một mẫu số chung về tôn giáo bao gồm Ân giáo Hinduism, Bàlamôn giáo Brahamanism và một phần Phật giáo. Vào đầu thế kỷ XVII khi nhà nước Champa bước vào giai đoạn suy tàn thì Hồi giáo dần dần trở thành tôn giáo chính của người Champa. Sự suy tàn của vương quốc này có nhiều nguyên nhân, đa phần là do bị kiệt quệ do các cuộc chiến tranh giữa các tiểu quốc, với các nước láng giềng Đại Việt, Campuchia. Đặc biệt là vào giữa thế kỷ XVI, khi bước chân Nam tiến của người Việt với công cuộc khai phá Đàng Trong, vương quốc Champa đã biến mất, trở thành một bộ phận của lãnh thổ Việt Nam hiện tại.

Trong quá trình hình thành và phát triển của mình, dân tộc Châm đã để lại một nền vãn hóa nghệ thuật kiến trúc vô cùng phong phú, không hề thua kém bất cứ quốc gia cổ đại nào trong vùng Đông Nam Á cùng thời điểm. Trong số đó nổi bật nhất là nền điêu khắc và kiến trúc Champa qua các di tích đển tháp còn lưu giữ lại. Nghệ thuật Champa thậm chí đã đạt đến đinh cao khi mà nền nghệ thuật độc lập cúa người Việt láng giềng còn chưa hình thành Trong môi quan hệ với vãn hóa Đại Việt, văn hóa Champa được xem như vượt trội, dần đến “trong nghệ thuật, phái có chuyên môn cao, phải từ nén nghệ thuật có trước dẫn đến nển nghệ thuật có sau, con đường giao lưu là hữu thức và chiều hướng diễn ra lại là Champa – Đại Việt” (Trần Bá Việt, 2007, trang 41). Đa phần các di tích về nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc Champa hiện nay đang trong tình trạng đổ nát. Vì vậy, hiện nay việc phục dựng lại những đặc điếm của kiến trúc Champa gập nhiều khó khăn.
+ Lịch sử hình thành của thánh địa Mỹ Sơn
Theo các bia ký lịch sử, thánh địa Mỹ Sơn có lẽ được bắt đầu xây dựng vào khoảng thế kỷ IV sau Công nguyên dưới triều đại vua Bhadravarman I (theo thư tịch cổ Trung quốc là Phạm Hồ Đạt). Vị vua này trị vì tại tiểu quốc Amaravati, được xem như trung tâm của vương quốc Chãmpa qua nhiều thế kỷ. Đê tỏ lòng thành kính với thần Siva của Ấn Độ giáo, Bhadravarman đã dựng đền thờ Bhadresvara ớ Mỹ Sơn. đồng thời dâng cúng toàn bộ vùng đất cho vị thánh này. Dựa vào ngọn núi thiêng Mahaparvata nghĩa là Đại Sơn Thần, nay gọi là núi Hòn Đền, Maharaja (đại vương) Bhadravarman đã chọn thung lũng Mỹ Sơn là vùng đất thánh để xây dựng đển thờ thần Bhadresvara, vị thần báo hộ cúa nhà vua* (Trần Kỳ Phương and Rie Nakamura, 2008). Từ đó Mỹ sơn trờ thành thánh địa cùa vương quốc Chãmpa trong suốt 9 thế kỷ tiếp theo. Lần lượt các vị vua khác xây dựng, bổ sung, tu tạo thêm các các ngọn tháp lớn nhỏ và đã trớ thành khu di tích chính của văn hóa Chămpa tại Việt Nam. Vị vua cuối cùng cho tu sửa xây dựng Mỹ sơn là Sri Jaya Paraamesvaravarman 11 (Trần Bá Việt, 2007). Sau nãm 1242, Mỹ Sơn dần dần bị quên lãng cho đến cuối thế kỷ XIX khi người Pháp phát hiện ra khu di tích này. Ngày nay, Mỹ Sơn đã được tôn vinh đúng với tầm quan trọng của nó trong nền vãn hóa kiến trúc đại gia đình các dân tộc Việt Nam, Mỹ Sơn đã được công nhận là Di sản văn hóa thê giới.