Kiến trúc Trung thế kỷ Ấn Độ (P5)

Kiến trúc lãng Taj Mahal, mang những đặc điểm hình khối đồ sộ, mặt bằng cân xứng, đã thừa hưởng của nghệ thuật kiến trúc truyền thống Ân Độ những điểm trội sau đây:
+ Nghệ thuật sử dụng những đường cong lượn sóng giàu sức biểu hiện.
+ Việc sử dụng những vật liệu địa phương, đá cẩm thạch trắng, đá sa thạch đỏ và một số loại đá quý.
+ Nghề khảm đá, sản xuất những mĩ nghệ phẩm khéo léo (nghề này, với những điểm trội của hệ văn minh phương Đông, hoàn toàn dùng tay, giống như nghệ thuật chạm ngà voi Trung Quốc, nghệ thuật dệt thảm Ba Tư).
Tuy vậy, so với kiến trúc của những tôn giáo khác ta cũng thấy Taj Mahal nổi lên những nét khác biệt. Chẳng hạn Taj Mahal biểu hiện trình độ cao của nghệ thuật xây dựng Hồi giáo, bộc lộ vẻ hài hoà không sao bắt chước được, thể hiện “một sự đơn giản” cao quý, “một vẻ thanh lịch rất phụ nữ (René Groucet).
Tìm hiểu Taj Mahal, ta nên bắt đầu từ quy hoạch tổng thể của khu vực đặt công trình. Khu đất xây dựng Taj Mahal có dạng hình chữ nhật 576 X 293 mét, được những người thiết kế quy hoạch thành ba khu vực:
+ Khu vực cửa vào với lần cổng thứ nhất, bên trong có sân vườn mang tính chất chuyển tiếp làm trung độ giữa không gian bên ngoài với không gian bên trong công trình sắp sửa được triển khai.
+ Khu vực sân vườn chính của tổng thể công trình lăng. Khu vực này được phân cách với khu vực đầu tiên nói trên bởi một bức tường và một kiến trúc cổng vào lớn (lần cửa thứ hai). Diện tích khu vực này khá lớn, gần như là một hình vuông, kích thước 293 X 297 mét, được quy hoạch rất khang trang bởi những hào nước, bể phun, vườn cây. Hai hào nước cắt nhau thẳng góc ở đây chia khu đất ra làm bốn phần bằng nhau, mỗi phần này lại được chia thành bốn ô vườn nhỏ vuông vức. Như vậy, toàn bộ khu vực này có mười sáu mảnh vườn hình thành những tấm thảm carô.
Thiên nhiên ở đây, trải rộng ra lớp lớp sau hai lần cửa vào, đã được tô điểm bằng những hào nước trong giếng phun trắng xoá, những thảm cỏ xanh, những rặng cây bốn mùa tươi tốt (cam và trắc bá), có tác dụng phù trợ rất lớn nâng đỡ thêm cho cảm giác tươi mát khi thụ cảm vẻ đẹp của các công trình kiến trúc vươn lên đột xuất ớ khu vực tiếp theo.
+ Khu vực thứ ba với những kiến trúc chính của tổng thể bao gồm toà lăng, được đặt trên một bệ cao, bốn tháp minarets quen thuộc của đạo Hồi, hai công trình phụ và sảnh đối diện đặt ở hai bên lãng.
Mặt bằng cân xứng và tỉ lệ chọn lọc của công trình kiến trúc chính là yếu tố quan trọng nhất để tạo nên vẻ trang nghiêm và đơn giản của nó.
Toàn bộ toà lãng kích thước 56,7 X 56,7 mét và cao 54 mét. Như vậy, chỉ riêng phần nền phía dưới đã làm cho công trình có một lợi thế về chiều cao tương đương với gần hai tầng nhà thông thường.
Bốn mặt của lãng đối xứng hoàn toàn. Và ở bốn cạnh có bốn gian sảnh với cửa vào ở phần không gian đục lõm vào bên trong công trình đó. Không gian này là chỗ tạo nên những vòm cuốn lớn nhất, chiếm vị trí quan trọng bậc nhất trong tổ hợp mặt đứng công
trình. Trên mỗi mặt chính, ở về hai bèn của cửa cuốn lớn nói trên, người ta bô trí những cuốn vòm nhỏ hơn. Ở phần bốn đỉnh của hình vuông lớn của mặt bằng đã được vát đi thành những cạnh chéo, cũng có những cửa cuốn tương tự. Do hiệu quả chéo vát của mặt phẳng, nên những hốc cửa ở đây được bóng đổ lên có hiệu quả như xa xôi hơn, làm đột xuất thêm ấn tượng đậm đặc của bóng đổ trên những cửa vòm chính, tạo nên một sắc thái chung rất duyên dáng. Các kiểu thức trang trí hoa lá chung quanh cổng vòm trung tâm cẩn vào đá huyền vũ hoa cương và các loại đá nửa quý hoà lẫn với những bóng mờ, sáng lên bởi ánh mặt trời phản chiếu từ những khoảng sân lát đá hoa cương và các hồ nước nông tạo cho toàn bộ cấu trúc vẻ dịu dàng, lãng đãng như trong mơ.
Bên trên phòng mộ, với không gian lớn thông suốt đặt ở trung tâm công trình này là chiếc vòm bán cầu lớn đường kính 17,7 mét; trên nó về phía ngoài lại là một chiếc vòm cầu khác nổi vượt lên. Cao độ từ đỉnh chiếc vòm cầu này xuống đến cốt mặt nền 61 mét. Chung quanh chiếc vòm lớn là bốn vòm nhỏ đặt trên những bổ trụ, phân bố đều bốn xung quanh để tạo nên những hồi âm tương ứng, làm cho vẻ đẹp của khối vòm chính thêm hoàn toàn. Tương quan tỉ lệ giữa các hình khối và các thành phần trên mặt đứng đã được định cỡ ở đây bởi bàn tay của các nghệ sĩ, có vẻ như là không thể điều chỉnh được nữa.
Phạm vi không gian ảnh hưởng của quần thể lăng Taj Mahal còn được mở rộng một cách đáng kể bởi bốn chiếc tháp mirarets đặt ở bốn đỉnh của chiếc bệ nhân tạo của công trình. Những chiếc tháp này vươn cao tới 40 mét, như tiếp thêm sức sống của công trình.
Xa hơn nữa, ở về phía hai bên của toà lăng là hai công trình nhà thờ Hồi giáo và một toà sảnh đối diện, với mặt bằng đều là hình chữ nhật, tạo thành bởi ba bước kết cấu rất lớn, với một vòm lớn ở giữa và hai vòm nhỏ hơn hai bên.
Taj Mahal còn được sông Jumna duyên dáng chảy ngang qua ở phía sau như một dải lụa, góp phần làm tăng thêm vẻ đẹp chung một cách đáng kể.
Ở Taj Mahal, vật liệu và màu sắc đã làm cho kiến trúc trở nên rất lộng lẫy: lăng chính được làm bằng cẩm thạch trắng lóng lánh, hai kiến trúc phụ hai bên được làm bằng sa thạch đỏ hồng. Mọi tương phản màu sắc và đề tài trang trí – những cây đang nở hoa được chạm nổi – đều mang tính tiết độ cao. Đá hoa cương trắng lóng lánh tinh thể có tính trong mờ và phản chiếu ánh mặt trời theo một cách mà từ hàng bao thế kỷ nay du khách đến Taj Mahal đều khẳng định rằng ngôi đền có màu xanh trong ánh nắng ban mai, màu trắng vào buổi trưa và màu vàng lúc hoàng hôn.
Trang trí bên trong nội thất lăng Taj Mahal hết sức tinh vi, có trọng điểm, có tiết chế, bảo đảm sự cân bằng thống nhất với bầu không khí chung của cả toà lãng. Những chi tiết cửa, bình phong, quan tài làm bằng đá quý đều là những kiệt phẩm mĩ nghệ điêu khắc hoặc chạm thủng các loại hoa văn công phu, tỉ mỉ một cách dáng kinh ngạc. Chính trong khung cảnh yên tĩnh và thơ mộng đó, Mumtaj I Mahal – bà Hoàng Hồi giáo trẻ, đẹp đã đắm mình trong giấc ngủ cuối cùng.
Một tập thể đông đảo các nghệ sĩ, theo lệnh của Shah Jahan “hoàng đế của thế giới”, đã được huy động để thực hiện công trình lãng Taj Mahal. Hơn hai vạn người, hơn hai mươi năm… biết bao công sức! Tác giả chính của Taj Mahal, theo một số nghiên cứu, có thể là một kiến trúc sư Thổ Nhĩ Kỳ tên là Ustad Isa Khan và cùng với sự giúp đỡ thêm của nhiều kiến trúc sư Ân Độ và châu Âu khác, trong đó có một nghệ sĩ ở Venise mang tên Gieronimo Veroneo.
Taj Mahal ngày nay không những được giữ gìn, coi như một di sản quý báu của văn hoá Ân Độ, xứng với cái tên “viên trân châu” của nó, mà còn được coi một công trình lịch sử đáng trân trọng của nền kiến trúc thế giới. Được vun đắp nên từ một trung tâm văn hoá quan trọng của thế giới. Taj Mahal là một trong những niềm kiêu hãnh của văn minh Ân Độ, nó đứng trên ý muốn của một ông vua, một tôn giáo, trước hết, thể hiện một tinh thần Ân Độ được đúc kết bởi một quá khứ văn hiến vẻ vang, kì diệu.
– Đền lớn ở Mađunrai (còn có tên là đền Meenakshi Amman), thế kỉ XVII là ngôi đền tiêu biểu của loại hình thành phố đền đài ở miền Nam Ân Độ, nơi có tới 30 quần thể đền đài kiểu này. Riêng ngôi đền lớn này có chu vi 260 X 222 mét, rộng 6,5 ha, bên trong lại chứa tới 30 ngôi đền có quy mô khác nhau. Các đền tháp uy nghiêm sừng sững, trên đỉnh có tháp môn (Gopura), các đền tháp này có những ngôi cao 46 -T- 49 mét.
Ở Tirumanamalai cũng có một quần thể đền đài kiểu này được xây dựng rất hoàn chỉnh, cũng vào thế kỷ XVII. Nam ấn Độ có nơi có những tòa tháp cao tới 60 mét.
– Tháp Kutab Minar được xây dựng từ thế kỉ XII, là chứng tích sớm nhất của kiến trúc Hồi giáo Ấn Độ, tháp cao 5 tầng, 73 mét, những đường gân sống hướng theo chiều cao, ốp bằng đá sa thạch đỏ làm cho tòa tháp vươn lên cao rất có sức mạnh, đường lên bèn trong có 376 bậc thang. Tháp càng lên cao càng bé dần nhưng tất cả các mặt cắt ngang đều có hình thức của một đóa hoa Hải Đường.