1. Thế hệ kiến trúc sư Việt Nam thứ nhất là những ai ?
Nếu nói trên bình diện thế giới, có những nền kiến trúc rất nổi tiếng, nhưng vì nó ra đời vào những thời kỳ cổ đại, nên tác giả của các công trình kiến trúc của những nền kiến trúc đó có khi xác định được, mà cũng có khi rất mù mờ, và nói họ là những đốc công, những thợ cả (Master) thì đúng hơn. Ngay bản thân danh hiệu Kiến trúc sư đến thời kỳ Phục hưng Italia mới được sử dụng chính thức, họ là những khối óc lớn, những người toàn tài, nhưng cũng dựa vào thiên bẩm và việc học hành ở những xưởng thiết kế,
xưởng vẽ của các bậc tiền bối là chính. Các Academy, các trường Beaux – Arts mãi sau này mới có.
Hơn nữa, nói đến thế hệ thứ nhất, thế hệ thứ hai, là ta nói đến sự hình thành những tập thể hẳn hoi, họ có tư tưởng có tác phẩm (độc lập hay phân ly, nhưng ít nhiều có cội nguồn chung). Tóm lại họ hoạt động trong một đoàn thể, một lớp lang, trên một địa bàn đất nước hay khu vực xác định.
Như vậy, Nguyễn An, Vũ Như Tô… chỉ là những nhà kiến trúc đơn lẻ… họ không đủ đông và đủ mạnh để hình thành nhóm, hơn nữa, một số các kíp thợ mộc, thợ ngoã… xây dựng các đình chùa cũng không thể hình thành một thế hộ được, nên nói họ là các kíp thợ, các phường hội, mang tính chất huyền thoại khá nhiều và là nghệ nhân nhiều hơn là nghệ sĩ.

2. Không gian, thời gian, phạm vi hoạt động, phạm vi ảnh hưởng của thế hệ thứ nhất kiến trúc sư Việt Nam
Không gian (là cái bình đựng) các hoạt động, các tác phẩm và là nơi hành nghề của thế hệ thứ nhất các kiến trúc sư Việt Nam nên được hiểu là một môi trường rộng lớn. Đó là:
– Từ 1930 đến 1945: trên toàn cõi Đông Dương, chủ yếu ở Việt Nam và có cả Lào và Campuchia.
– Từ 1946 đến 1954, ở Chiến khu Việt Bắc, khu 4 là chính (dù là vật liệu tạm thời nhưng không kém phần trữ tình) và sau 1954, ở một số khu vực ở “R” ở miền Nam.
– Từ 1954 đến 1975, các kiến trúc sư ở miền Bắc hoạt động nghề nghiệp ở miền Bắc.
– Từ năm 1954 đến 1975, các kiến trúc sư ở miền Nam hoạt động nghề nghiệp ở miền Nam.
– Từ 1975 đến nay, các kiến trúc sư lão thành (thế hệ thứ nhất) tiếp tục hoạt động trong hoàn cảnh đất nước thống nhất một dải và nhiều người đã ra đi vì tuổi cao, sức yếu.
Ta nên xem xét lại thành phần, các nguồn cung cấp kiến trúc sư cho thế hệ kiến trúc sư thứ nhất của đất nước ta. Đó là:
(1) Các kiến trúc sư tốt nghiệp Trường cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương ra và hoạt động ở miền Bắc là chính: Nguyễn Vãn Ninh, Hoàng Như Tiếp, Nguyễn Ngọc Chân, Nguyễn Cao Luyện, Tạ Mỹ Duật, Huỳnh Tấn Phát (hoạt động cả trong Nam và ngoài Bắc), Hoàng Linh, Đoàn Văn Minh, Đoàn Ngọ, Nguyễn Văn Diệm, Ngô Huy Quỳnh…
(2) Các kiến trúc sư tốt nghiệp Trường cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương ra, đã từng hoạt động kiến trúc ở miền Bắc, sau đó ở miền Nam, hoặc vào Nam ngay sau khi học xong: Võ Đức Diên, Nguyễn Thuỵ, Nguyễn Gia Đức, Nguyễn Bá Chí, Nguyễn Hữu Thiện, Ngô Khắc Trâm, Vĩnh Dự, Phạm Gia Hiên, Hoàng Hùng…
(3) Các kiến trúc sư học dở dang Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương sau đó hoàn tất việc học trong kháng chiến như Đàm Trung Phường, Vương Quốc Mỹ.
(4) Các kiến trúc sư hoạt động ở miền Nam nhưng tốt nghiệp ở Pháp vể (khoảng trước hay vào năm 1950) như Ngô Viết Thụ, Nguyễn Quang Nhạc, Trần Đình Quyền.

3. Tư tưởng và thiên hướng của các kiên trúc sư Việt Nam thê hệ thứ nhất
Tư tưởng và thiên hướng của các kiến trúc sư thế hệ thứ nhất của Việt Nam, có thể khái quát thành các điểm sau:
(1) Biết kết hợp văn hoá Pháp với vãn hoá Việt Nam. về vấn đề này, nhà nghiên cứu nghệ thuật châu Á Corinne de Ménonville đã viết trong bài “Cuộc hành trình lãng mạn – Mỹ thuật Việt Nam từ truyền thống đến hiện đại” (đăng trên Tạp chí “Xưa và Nay” số 227 – 228, tháng 1-2005) đã viết vể Trường Mỹ thuật Đông Dương như sau: “Phỏng theo Trường Mỹ thuật Paris, nhưng vể xu hướng thì có khác. Mục tiêu là việc đào tạo những nghệ sĩ bằng việc dạy các hiểu biết cơ bản của phương Tây cũng như phương Đông, một nghệ thuật tổng hợp có thể tạo nên một phong cách bản địa và phát huy được sự sáng tạo
Việt Nam”.
(2) Biết kết họp chủ nghĩa Nhân văn với lòng yêu nước. Sự thể hiện được tinh thần nhân văn và lòng yêu nước trong quan điểm và sự quan tâm đến môi trường dân sinh là những yêu cầu thường trực mà các kiến trúc sư thế hệ thứ nhất dã làm được. Cố nhiên là ở miền Bắc thì các kiến trúc sư có dễ dàng hơn trong việc biến tinh thần nhân văn thành sản phẩm kiến trúc, còn dưới thời Pháp thuộc cũng như trựớc năm 1975 ở miền Nam, các kiến trúc sư muốn chú ý đến dân sinh cũng phải có cách tiếp cận riêng.
(3) Biết đi từ truyền thống đến hiện đại và biết trộn lẫn một cách khéo léo truyền thống và hiện đại. Tuy lý luận của Modemisme (trào lưu Hiện đại) sang muộn và có thể cả các giáo sư của Trường Mỹ thuật Đông Dương không theo kịp những gì xảy ra ở “chính quốc” cũng như ở châu Âu, không giảng dạy quan điểm của Le Corbusier, Walter Gropius và Frank Lloyd Wright… nhưng suốt mấy chục năm sau sau khi ra trường, do căn bản vãn hoá vững, những điểm mạnh của chủ nghĩa Hiện đại đã thấm nhuần vào cách thiết kế của thế hệ thứ nhất của giới kiến trúc việt nam. Chủ nghĩa Tân Cổ điển, phong cách Đông Dương không khước từ kĩ thuật mới, vật liệu mới, nhưng chủ nghĩa Hiện đại ở Việt Nam cũng không quá trừu tượng. Và những người sinh sau đẻ muộn nhất trong thế hệ thứ nhất này lại là những người được hưởng lợi nhất khi họ hành nghề trong thời đại kĩ thuật mới, đầu tiên là kĩ thuật học bêtông, cùng với các vật liệu sang trọng và thích dụng, cứ phát triển và ra đời với tốc độ chóng mặt.
4. Gây xúc động – yếu tố quan trọng nhất của các tác phẩm kiến trúc của thế hệ kiến trúc sư đầu tiên ở Việt Nam
Về các tác phẩm, và cả về con người của những bậc khả kính mà chúng ta đang đề cập đến, độc giả có thể xem các bài viết của chúng tôi trong tập I và tập III cuốn “Đặng Thái Hoàng – các bài nghiên cứu lý luận phê bình dịch thuật kiến trúc” (Nhà xuất bản Xây dựng, 2002, 2005).
Ở đây, chúng tôi chỉ muốn đề cập đến cái đẹp, cái gây xúc động, trong một sô’ tác phẩm của họ. Nếu với tư cách là một Cột mốc (Landmark), tồn tại như một hình ảnh gây ấn tượng mãnh liệt, bạn nên xem lại hai hình ảnh Lễ đài Ba Đình của KTS Nguyễn Văn
Ninh (1955 và 1960), cho dù ngày nay không còn nữa, nhưng với tư cách là một yếu tố điểm, với tư cách là một cái chốt, chúng gây cho chúng ta một cảm giác thật ấn tượng.
Nếu muốn xem xét với tư cách là một kiến trúc truyền thống, bạn hãy quan tâm (đến nhà Bảo tàng Việt Bắc của KTS Hoàng Như Tiếp, còn nếu muốn tìm hiểu các kiến trúc có phong cách hiện đại, tốt nhất là bạn hãy xem kiến trúc các bệnh viện của KTS Trần Đình Quyển.