Song hành cùng kinh tế, kiến trúc thành phố Hồ Chí Minh cũng có những bước phát triển vượt bậc kể từ khi đổi mới. Năm 1993, lần đầu tiên thành phố được phê duyệt quy hoạch phát triển tổng thể đến năm 2010. Bắt đầu từ giai đoạn này, thành phố đã thực hiện một chính sách bảo vệ thu hồi lại các không gian công cộng. Hành động này đã làm tãng cường đáng kể hình ảnh của thành phố. Bên cạnh đó lại là không gian chật hẹp của khu nhà ở cộng đồng với sự xây dựng vô tổ chức (Christian Pedelahore, 1995). Cùng lúc đó một làn sóng các công trình kiến trúc cao tầng xuất hiện trong giai đoạn này. Do chưa có kinh nghiệm nên thành phố chưa chuẩn bị gì để đón nhận loại hình kiến trúc cao tầng. Các công trình xây dựng không tuân thủ ý đồ quy hoạch sẩn có. Hậu quả là quy hoạch của thành phố hầu như bị phá vỡ (Nguyễn Hữu Thái, 2006). Chỉ trong vòng 10 năm sau đó, thành phố đã điều chỉnh quy hoạch đến 3 lần khiến hàng loạt các dự án bị ảnh hưởng. Trong khi đó thì diện tích thành phố tiếp tục phát triển gấp đôi, bằng quãng thời gian 300 nãm lịch sử của mình. Nghịch lí là ở chỗ là sự phát triển này không có một
quy hoạch rõ ràng khiến cho thành phố phải đối mặt với các vấn đề về ô nhiễm, giao thông tắc nghẽn và ngập lụt tràn lan (Nguyễn Ngọc Dũng, 2006).
Hiện nay, quy hoạch định hướng không gian của thành phô’ phát triển theo hướng dài hạn nằm trong quy hoạch phát triển kinh tế – xã hội của miền Đông Nam bộ, tạo mối liên kết với các tỉnh lân cận. Khu trung tâm thành phố có diện tích khoảng 490km2, chiếm 23,6% tổng diện tích. Định hướng phát triển của thành phố được phân theo nhiều hướng khác nhau. Theo đó hướng Bắc và Đông Bắc là phát triển các khu công nghiệp, khu chế xuất. Theo hướng Đông, hướng Nam dành cho các trung tâm thương mại dịch vụ, giáo dục, các khu công nghệ kĩ thuật cao. Một trong số các mục tiêu quan trọng của thành phố theo hướng này tiếp cận biển Đông, hội nhập vào chuỗi các thành phố ven biển (Nguyễn Đãng Sơn, 2006). Trọng tâm của hướng phát triển này, là khu đô thị mới Phú Mỹ Hưng. Một cuộc thi quốc tế với mục đích xây dựng một đô thị hiện đại, có tính khả thi cao song vẫn giữ được các đặc điểm của vùng sông nước Nam bộ đã được tổ chức. Hãng SOM của Mỹ đã chiến thắng trong phương án quy hoạch tổng thể, thiết kê công cộng và các cơ sở hạ tầng đô thị. Phương án đề xuất một đô thị có cảnh quan đẹp và ấn tượng. Đặc điểm chính là sự kết hợp chật chẽ với hệ thống kênh rạch vốn có của vùng đất. Phương án đã đạt giải thưởng danh dự của Mỹ cho quy hoạch xuất sắc và đây là đô thị đầu tiên ở châu Á đạt giải thưởng này. Mặc dù vậy, quyết định lựa chọn Thủ Thiêm vẫn gây ra nhiều tranh cãi. Do Thủ Thiêm là vùng đất thấp, yếu và trũng với thủy triều xâm nhập, vì vậy các phương án quy hoạch trong lịch sử đều tránh khu vực này. Tuy nhiên, đến thời điểm hiện tại, còn quá sớm để có thể đánh giá các tác động kinh tế xã hội của các phương án quy hoạch hiện thời.

Kiến trúc thành phô Hồ Chí Minh sau giai đoạn Đổi mới 1

Bên cạnh quy hoạch, bộ mặt kiến trúc khu vực nội đô thành phố trong tình trạng “trăm hoa đua nở” với hàng loạt các xu hướng đa dạng. Đó là kết quả tất yếu của quá trình hội nhập về kinh tế, xã hội của Việt Nam với thế giới.
+ Trước hết đó là xu hướng nhại lại kiến trúc cổ điển phương Tây. Việc lặp lại chủ yếu thể hiện trên mặt đứng công trình với phong cách thể hiện giản lược chi tiết và sự xuất hiện của các vật liệu mới. Nguyên nhân thì có nhiều nhưng chủ yếu là sự thiếu vắng của một xu hướng chủ đạo trong thiết kế kiến trúc ở Việt Nam từ sau nãm 1975 khiến kiến trúc cổ điển phương Tây trở nên sự lựa chọn an toàn nhất (Lê Hồng Quang, 2008).
+ Khai thác tính biểu hiện của kiến trúc như một xu thế tất yếu của kiến trúc Hậu Hiện đại. Xu hướng này nhận được sự ủng hộ của công chúng với hình thức mới lạ, gây ấn tượng (Lê Hồng Quang, 2008). Các công trình thành công theo xu hướng này có thể thấy như cao ốc “hoa sen” Bitexco hay Vietcombank Tower. Tuy nhiên, lạm dụng tính biểu hiện trong kiến trúc sẽ dẫn tới thứ kiến trúc hình thức dễ dãi. Tiêu biểu đó là nhà hàng Bia đỏ với hai cylo bia ấn tượng trên bệ của một kiến trúc nhà hàng đơn giản hay trạm thu phát vệ tinh Hoa sen như một đóa sen khổng lồ nửa kiến trúc nửa điêu khắc.
+ Một xu hướng đáng được khích lệ trong kiến trúc thành phố là phong cách kiến trúc nhiệt đới bản địa. Thừa hưởng một loạt các công trình của trường phái kiến trúc Đông Dương, nhiều công trình kiến trúc hiện đại đã biết kết hợp thành các giải pháp kiến trúc nhiệt đới (Lưu Trọng Hải, 2003). Sự khai thác các đặc điểm thích ứng với các đặc điểm khí hậu càng có ý nghĩa trong xu thế kiến trúc Xanh của thế giới.
+ Cuối cùng xu hướng chủ đạo là khai thác kỹ thuật và vật liệu mới. Xu hướng phù hợp với xu thế phát triển hiện đại kiến trúc của thế giới trong giai đoạn hiện tại và rất đáng khích lệ (Lê Hồng Quang, 2008).
Nhìn vào lịch sử của thành phố Hồ Chí Minh, nổi bật lên là một sự phát triển nãng động, một cấu trúc đa dạng xã hội của một đô thị với vị trí chiến lược. Sự thay đổi nhanh chóng của nền kinh tế Việt Nam trong giai đoạn hội nhập với thế giới đang đặt ra cho thành phố một bài toán khó về phát triển. Vừa phải giải quyết những tồn tại của lịch sử trong quy hoạch trong cơ sở hạ tầng, đồng thời đáp ứng được sự bùng nổ của cơ cấu dân số và quy mô kinh tế, mặt khác tránh được sai lầm về phát triển của các đại đô thị trong khu vực, đồng thời giữ được những nét bản sắc riêng của mình. Tuy nhiên, thách thức luôn đi kèm với những cơ hội và ở bất kì thời điểm nào, điểu đó luôn cần đến một tầm nhìn sáng suốt cho một hướng phát triển tổng thể. Xin mượn lời của kiến trúc sư Hoàng Đạo Kính cho hướng phát triển của một Sài Gòn tương lai: “Thành phô’ Hồ Chí Minh khác hẳn những đô thị khác. Trong sự phát triển của nó không thể không đưa vào những yếu tố chủ đạo như những khoảng không lãnh thổ rộng lớn, hệ thống kênh rạch, sông và biển, những truyền thống và giá trị văn hóa Nam Bộ, quỹ kiến trúc đô thị và kỹ thuật khổng lồ và không thiếu sắc thái riêng, sự tham gia tương đối sớm vào quá trình đô thị hóa và hiện đại hóa, trình độ quản lý đô thị và nhất là trình độ nổi trội trong công nghệ xây dựng không thể không nhắc tới một số yếu tố: sức sống, tính năng động, sức vươn lên của cả một cộng đồng xã hội”.