Đông Nam Á dược ví như một tấm vải đa màu sắc được dệt nên bởi sự đa dạng phong phú của các nền văn minh lớn, của lịch sử phát triển lâu dài, của những yếu tố khí hậu – địa hình tự nhiên.
Theo một số nghiên cứu thì Đông Nam Á được nhiều nơi trên thế giới biết đến từ rất sớm khoáng thế kỷ thứ nhất (sau Công nguyên), có lẽ ngoài sức thu hút kỳ lạ bởi sự phong phú về Văn hóa, khí hậu, con người thì nó còn có một vị trí địa lý dặc biệt quan trọng trên đường giao lưu quốc tế. Đông Nam Á nằm án ngữ trên con đường hàng hải nối liền giữa Ân Độ Dương và Thái Bình Dương, Đông Nam Á từ lâu vẫn được coi là cầu nối giữa Trung Quốc, Nhật Bản với An Độ, Tây A và Địa Trung Hải. Vì thế nó được gọi là một ngã tư cho hoạt động thương mại quốc tế.
Do vị trí đặc biệt như thế nên Đông Nam Á có ý nghĩa quan trọng cả về kinh tế lẫn quân sự, là một bộ phận của hệ thống thương mại thế giới, nối liền hai thế giới Đông – Tây, đồng thời nó cũng được tiếp nhận những nền vãn hóa lớn của thế giới góp phần làm đa dạng thêm sắc màu và sức hấp dẫn của “tấm vải Đông Nam Á”.
Trải qua một quá trình phát triển lâu dài, Đông Nam Á hiện nay bao gồm 11 quốc gia: Brunei, Campuchia, Đông Timor, Indonesia, Lào, Malaysia, Myanma, Philippines, Singapore, Thái Lan và Việt Nam.
Theo cuốn sách “Giới thiệu văn hóa phương Đông” do GS. TS. Mai Ngọc Chừ (chú biên) và nhiều tác giả, Trường đại học khoa học xã hội và nhân vãn, Khoa Đông Phương học), thì “khái niệm về Đông Nam Á như một khu vực riêng biệt đã có từ lâu. Song cùng với thời gian, khái niệm này ngày càng được hiểu một cách đầy đủ và chính xác hơn. Người Trung Quốc xưa kia thường dùng từ “Nam Dương” để chỉ những nước nằm trong vùng biển phía Nam. Người Nhật gọi vùng này là “Nanyo” . Người Arập xưa gọi vùng này là “Qumr”, rồi lại gọi là “Waq – Waq” và sau này chỉ gọi là “Zabag”. Còn người Ấn Độ từ xưa vẫn gọi vùng này là “Suvamabhumi” (Đất vàng) hay “Suvarnadvipa” (Đảo vàng). Tuy nhiên đối với các lái buôn thời bấy giờ, Đông Nam Á được nhìn nhận là một vùng thần bí, nơi sản xuất hương liệu gia vị và những sản phẩm kì lạ khác, còn sinh sông ớ đây là những con người thành thạo và can đảm. Tên gợi “Đông Nam Á” được các nhà nghiên cứu chính trị và quân sự của Hà Lan, Anh, Mỹ đưa ra từ những năm đầu khi nổ ra Thế chiến thứ hai, nhưng chính thức đi vào lịch sử với ý nghĩa là một khu vực địa – chính trị và quân sự được bát đầu từ khi Tổng thông Mỹ Franklin D. Roosevelt và Thú tướng Anh Winston Churchill tại Hội nghị Quebec lần thứ nhất vào tháng 8 năm 1943 nhất trí thành lập Bộ chỉ huy tối cao quân Đồng Minh ớ Đông Nam Á. Trước đó, để chỉ khu vực này, người ta đã dùng nhiều tên gọi khác nhau cho những mục đích riêng biệt. Lúc bấy giờ cũng có sự khác nhau về cách viết từ Đông Nam Á bằng tiếng Anh. Một sô nhà nghiên cứa như Victo Pơxên (Victor Purcell), Đôbi (E.G.H Dobby), dùng từ “Southest” thay cho “South East” hay “South-east”, vốn được dùng từ lâu. Bộ tư lệnh tối cao Đông Nam Á (SEAC) vẫn dùng từ “Southeast”. Như thế có thể thấy rằng từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai, từ “Đông Nam Á” mới xuất hiện trên bản đồ chính trị thế giới như một khu vực riêng biệt và có tầm quan trọng đặc biệt. Song nếu như trước đây, người ta mới chỉ nhìn thấy tính khu vực Đông Nam Á thể hiện ở vị trí địa lý – chính trị và quân sự của nó thì đến nay nhiều người đã khẳng định rằng ít nhất cho đến thế kỷ XVI, Đông Nam Á đã nổi lên như một trong những trung tâm văn minh, một khu vực địa lý – lịch sử – vãn hóa trước khi trở thành một khu vực địa lý – chính trị”

Khái quát về lịch sử và văn hoá Đông Nam Á 1

• Điều kiện tự nhiên Đông Nam Á
Con người muốn tồn tại được phải sử dụng nguồn nước, nguồn không khí, nguồn thức ăn, chịu ảnh hưởng khí hậu… của khu vực nào đó. Hay nói cách khác mối quan hệ của con người với tự nhiên là một mặt cơ bản của đời sống văn hóa. Do đó điều kiện tự nhiên của khu vực nào đó là một trong những yếu tố tạo nên bản sắc vãn hóa của khu vực đấy và ảnh hường đến lịch sử phát triển lâu dài của khu vực đấy.
Trên bản đồ thế giới Đông Nam Á nằm trong phạm vi từ khoảng 92 độ đến 140 độ kinh Đông và từ khoảng 28 độ vĩ Bắc chạy qua xích đạo đến khoảng 15 độ vĩ Nam. Tổng diện tích Đông Nam Á trên 4 triệu km2.
– Khí hậu
Toàn vùng Đông Nam Á thuộc vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng và ám, mỗi năm có hai mùa rõ rệt: mùa khô mát, và mùa mưa nóng và ẩm. Đặc biệt khu vực Đông Nam Á có độ ẩm cao nhất thế giới. Đường bờ biển của Đông Nam Á rất dài do đó khí hậu biển cũng ảnh hưởng đến hầu hết các quốc gia Đông Nam Á. Đây là nguyên nhân gáy ra mưa nhiều và lượng hơi nước luôn dư thừa trên đất liền. Và tất nhiên đôi với những quốc gia khác nhau sẽ có những biến chuyển nhỏ hay ngoại lệ về khí hậu vì còn do ảnh hưởng của điều kiện địa hình.
Chính vì đặc điểm khí hậu đa dạng nên thảm thực vật của khu vực Đông Nam Á rất trù phú và tốt tươi. Gió mùa kèm theo những cơn mưa nhiệt đới đã cung cấp đủ nước cho con người dùng trong đời sống và sản xuất hằng nãm, tạo nên những cánh rừng nhiệt đới phong phú về thảo mộc và chim muông. Ớ đây có rất nhiều loại thực vật và động vật phong phú. Các loại cây phục vụ cho công nghiệp như cao su, dừa, cọ…, các loại cây gia vị và hương liệu như hồ tiêu, sa nhân, quế hồi, trầm hương…, và nơi đây cũng là quê hương của cây lúa nước. Các loại động vật quý mang tính nhiệt đới đặc trưng cũng rất phong phú như voi, tê giác , bò tót…
– Địa hình
Đông Nam Á bao gồm một quần thể các đảo, bán đảo và quần đảo, các vịnh, biển :hạy dài từ Thái Bình Dương đến Ân Độ Dương. Mười một quốc gia Đông Nam được chia thành 2 khu vực: Đông Nam Á lục địa (gồm các nước Việt Nam, Cambodia, Lào, Thái Lan, Myanmar) và Đông Nam Á hải đảo (gồm các nước Philipines, Malaysia, Singapore và Brunei, Indonesia, Đông Timor). Đông Nam Á lục địa là một phần của châu Á, còn Đông Nam Á hải đảo kéo dài vể phía Thái Bình Dương và châu úc. Trong 11 nước Đông Nam Á, thì có 10 quốc gia có hải giới, trừ Lào và Philippines là nước duy nhất trong khu vực này không có địa giới chung với bất kỳ quốc gia nào.
– Các thuỷ lộ
Đông Nam Á lục địa có mạng lưới sông ngòi dày đặc, do đó giao thông đường thủy rất phát triển. Các sông lớn có giá trị kinh tế cao ảnh hưởng đến toàn khu vực là: Sông Mêkông bắt nguồn từ Đông Trung Quốc qua nhiều quốc gia và chảy suốt đến biển Đông, sông Hồng ở Bắc Việt Nam, sông Salween và sông Irrawaddy ở Myanmar, sông Chaophraya ở Thái Lan. Đây là những giao thông đường thuỷ chính của Đông Nam Á lục địa.
Những dòng sông lớn này có ý nghĩa đặc biệt trong đời sống của cư dân Đông Nam Á. Những con sông cung cấp nước sinh hoạt, tưới tiêu cung cấp lượng thuỷ sản dồi dào, là con đường giao thương khắp nơi. Lượng mưa lớn và lượng nước dồi dào từ các con sông đã giúp cho phát triển nông nghiệp cực thịnh góp phần tạo nên nền văn minh lúa nước đặc sắc.